Çıkrık ve dişli
8. Sınıf Fen Bilimleri · Basit Makineler
Çıkrık, dönme ekseni aynı olan ve farklı yarıçaplarda dönen iki silindirden oluşan basit bir makinedir. Çıkrıkta büyük silindire kuvvet uygulanır, küçük silindir ise yükü taşır. Örneğin kuyulardan su çekmek için kullanılan çıkrık, gemi çapasını çekmek için kullanılan makara sistemleri ve kumaş dokuma tezgâhları çıkrık ilkesiyle çalışır. Çıkrıkda kuvvet kolu uzun olduğundan az kuvvet uygulanarak yükler kaldırılabilir.
Dişli çarklar, birbirine geçmiş dişleri sayesinde dönme hareketini aktaran makaralardır. Bir dişli döndüğünde dişleri diğer dişlinin dişlerine takılır ve her iki dişli de döner. Dişliler sayesinde dönme hızı, dönme yönü ve kuvvet aktarımı değiştirilebilir. Bisikletlerin vites sistemleri, arabaların şanzımanları ve saat mekanizmaları dişli çarklarla çalışır.
Dişlilerin çevresindeki diş sayısı ile dönme hızı arasında ters orantı vardır. Büyük dişli döndüğünde küçük dişli daha hızlı döner; küçük dişli döndüğünde büyük dişli daha yavaş döner. Örneğin bisiklette hızlanmak için küçük dişliye geçilir; bu, ayağın daha hızlı çevrilmesiyle daha büyük hız elde edilmesini sağlar.
Dersin Önemli Noktaları
- Çıkrık, aynı eksenli farklı yarıçaplı iki silindirden oluşur.
- Kuyulardan su çekme, çıkrık ilkesiyle yapılır.
- Çıkrıkda kuvvet kolu uzun olduğundan az kuvvetle yük kaldırılır.
- Dişli çarklar, birbirine geçmiş dişleriyle dönme hareketini aktarır.
- Bisiklet vites sistemi ve araba şanzımanı dişli örnekleridir.
- Büyük dişli yavaş, küçük dişli hızlı döner.
- Dişliler dönme yönünü, hızını ve kuvvetini değiştirmek için kullanılır.
Açıklamalı Soru Bankası
1. Çıkrıkta aşağıdakilerden hangisi doğrudur?
2. İki dişli çark birbirine geçmiş haldedir. Büyük dişlinin diş sayısı küçük dişliden fazladır. Büyük dişli döndüğünde ne olur?
3. Aşağıdakilerden hangisi çıkrık ilkesiyle çalışır?
4. Bisiklet viteslerinde hızlanmak için neden küçük dişliye geçilir?
5. Dişli çarkların birbirine geçmesiyle ne sağlanır?